سفارش تبلیغ
اخبار جدید
اخبار جدید
لوگوی وبلاگ
 

نویسندگان وبلاگ -گروهی
فرات(1)
لینک دلخواه نویسنده

دسته بندی موضوعی یادداشتها
 
رهبر انقلاب ، امام خمینی ، گفتمان انقلاب ، انتخابات 92 ، اهل بیت ، امام خمینى ، دعا ، دکتر جلیلى ، فتنه ، انتخابات ، انتخابات92 ، ولایت ، ولایت فقیه ، نصیحت ، امام على ، امام علی ، امامت ، آل خلیفه ، آل سعود ، ارتحال امام ، ازدواج ، اشعار رهبر انقلاب ، بصیرت ، اهل البیت ، رمضان ، فرهنگ ، ساده زیستی ، مجلس خبرگان ، مناجات ، مناجات شعبانیه ، انقلاب اسلامى ، رهبری ، روزه ، شیعه ، شیعیان بحرین ، ضیافت الهی ، طاهری ، طلاب ، طلاب جوان ، عاشورا ، عدالت ، عرفه ، عروس و داماد ، عزاداری ، عشق ، عقد ، علم ، عمار یاسر ، عید غدیر ، غدیر ، غزل ، فاطمه زهرا ، روشنگری ، ریاست جمهورى ، زن مسلمان ، زیارت ، انقلاب اسلامى ، انگلیس ، دفاع مقدس ، دکتر لنکرانى ، دکترجلیلى ، دیدار ، دکتر جلیلى ، رئیس جمهور ، راهیان نور ، رفتار انسانى ، مناجات ناشنوایان ، منافق ، مهدویت ، مهریه ، نجف ، نخبگان ، محرم ، مداحی ، مدعى اسلام ، مرثیه ، مرجعیت ، مشهد مقدس ، مظلومین ، معارف قرآن ، سال نو ، سردار شیرازی ، سلمان رشدى ، سیاست ، سیره شهدا ، شعبان ، شعر ، شهادت ، شهیدان رجایی و باهنر ، فرهنگ بسیجی ، فلسطین ، قرآن ، قطع نخاع ، فتوا ، فرمانده کل قوا ، بیت المال ، بیدارى اسلامى ، بیداری اسلامى ، پیامبر اسلام ، پیامبر اکرم ، تدبر در قرآن ، تقرب به خدا ، تقلب ، تقوا ، تنفیذ ، توسل ، توکل ، جامعه قرآنى ، جانبازان ، جبهه‌هاى سیاسی ، جرم بزرگ ، جلیلى ، جمکران ، جنگ تحمیلی ، جنگ صفین ، جهیزیه ، جواد محدثی ، جوان ، جوشن صغیر ، حضرت زهرا ، حضرت علی ، حفظ قرآن ، حکومت اسلامی ، حماسه حضور ، حماسه سیاسى ، حماسه سیاسی ، حوزه علمیه ، حکم ، خاطرات ، خانواده ، خلافت ، خواص ، خوشبختی ، دشمن شناسى ، دشمن شناسی ، اقتصاد ، امام حسین ، امام خامنه اى ، امام خامنه ای ، امام خامنه‌ای ، استکبار ، اسلام نما ، آمریکا ، آیات شیطانى ، ابن لبون ، اجتناب از گناه ، اذان صبح ، 14 خرداد ، 14 سکه ، 22 بهمن 88 ، 22خرداد ، 8 شهریور ، آرمان آفرینى ، امساک ، امین ، امام زمان ، امام سجاد ، انرژى هسته ای ، انس با تفاسیر ، انفجار ، انقلاب ، بحرین ، برنامه فرهنگى ، بسیج ، نظرسنجى ، نماز ، نهج البلاغه ، نوآوری ، نوروز ، هاشمى ، هویت ، وحدت ملى ، وعده الهی ، ولی فقیه ، یاد خدا ، یاران خراسانی ، گفتمان انقلاب اسلامى ، ما را تو می‌شناسى ، مجاهدت ، ولایت پذیرى ،

آمار و اطلاعات

بازدید امروز :11
بازدید دیروز :359
کل بازدید :489684
تعداد کل یاداشته ها : 79
99/7/9
12:26 ص
مشخصات مدیروبلاگ
 
حسان[481]

خبر مایه
لوگوی دوستان
 

پیوند دوستان
 
قرآن و تفسیر رهبر معظم انقلاب کبوترانه کهف المهدی لیست وبلاگهاى قرآنى رهسپاریم با ولایت تا شهادت عشق سرخ وبلاگ بسیج بوی سیب بشیر آرامش جاویدان تحقق اهداف شهدا خط سوم باد صبا بندیر او خواهد آمد برو بچه های ارزشی بصیرت فاااااصله... سیب گلاب سیمرغ مهدی، منجی بشریت یار خراسانى صبح دیگری در راه است.. نسیم بهار زندگی باید کرد نور کشکول شمیم حیات شمیم انتظار عشق یعنی در فراقش سوختن آخرالزمان و منتظران ظهور کیمیا لــبــخــنــد قـــلـــم نهِ/ دی/ هشتاد و هشت عاشق آسمونی مهر بر لب زده توشه آخرت گل پیچک یا علی گفتیم و عشق آغاز شد دهیارى آبینه فانوس ردّ پای او هفته نامه نه دى حدائق ذات بهجة شیعیان! او خواهد آمد... O2H-SMS پناه قرآن منطقه آزاد غلط غولوت مـهــــدی یــاران به عشق ارباب شیعه علی راه نشانم بده ... قرآن و اهل بیت(ع)تنها راه نجات ولایت دات کام خادمین کهف الشهداء دکتر علی حاجی ستوده من اجل تراب البحرین اصبحناشهداء حفاظ عــــــفـــــــاف و حـــــجــــــاب بانوی آفتاب مناطق عملیاتی جبهه جنوب پیامک 590 عطر ریحان عاشق خدا منطقه آزاد بی صدا میخوانمت بچه مرشد! یکی بود هنوزهم هست صاعقه دکتر علی حاجی ستوده کانون فرهنگی شهدای شهریار صرفا جهت اطلاع شهید عباس افشار سیاه مشق های میم.صاد زندگی کاروانی مجله فرهنگی هنری آرمان شایگان یامهدی چند تکه عاشقانه پلاک 40 امام زمان از فرش تا عرش شهید شلمچه داستان نویس آشنای غریب مردود استان قدس لحظه های آبی عشق پنهان رایحه ظهور زنجان رقصی میان میدان مین حنا، دختری با مقنعه اخراجیها سکوت سبز EMOZIONANTE یک یادداشتهای روزانه رضا سروری شبستان بادصبا مسیحاى سبحان بوستــــــان ادب و عرفــان قـــــــرآن مهاجر

یک کتاب در یک مقاله

آنچه در پى مى‏آید، خلاصه‏اى است از اثرى با ارزش که با مشخصات ذیل منتشر شده است:
«پژوهشى در زندگى امام سجاد علیه السلام‏» نوشته حضرت آیت‏الله سید على حسینى خامنه‏اى (مقام معظم رهبرى دامت‏برکاته)
چاپ اول، اسفند 1361.
ناشر: حزب جمهورى اسلامى، 80 ص. بیست هزار نسخه.

1. بیان و نگارش سیره امام سجاد(علیه‌السلام) بسى دشوار است زیرا برخى از نویسندگان و مورّخان، ذهن مردم را آشفته کرده و چنین القاء کرده‏اند که آن امام بزرگوار(علیه‌السلام) در گوشه‏اى نشست و به عبادت پرداخت و کارى به سیاست نداشت!
این مطلب از القاب و تعبیراتى که درباره آن بزرگ مرد الهى به کار می‏برند، پیداست مثلا می‏گویند «امام زین‏العابدین بیمار» در حالى که ایشان هم ـ مثل هر انسان دیگرى ـ چند روزى در مدت عمرش مریض شد و این بیمارى در محرم سال 61 هجرى واقع شد تا آن جناب در واقعه عاشورا وظیفه دفاع و جهاد نداشته باشد. با این تدبیر الهی، 34 یا 35 سال پس از شهادت امام حسین(علیه‌السلام) زنده ماند و سالم و پرنشاط مسئولیت امامت امت را برعهده گرفت و شیعه را در دشوارترین دوران هدایت کرد.
2. سیره امام زین‏العابدین(علیه‌السلام) چیست؟ اگر حوادث جزئى زندگى ایشان را گردآورى کنیم آیا می‏توانیم به سیره آن حضرت دست‏یابیم؟ نه! هرگز! سیره هرکسى به معناى واقعى کلمه آنگاه روشن مى‏شود که جهت‏گیرى کلى (استراتژى) او معلوم گردد. آن وقایع جزئى (تاکتیک‏ها) در پرتو جهت‏گیرى کلى (استراتژى) معنا پیدا می‏کند و تحلیل مى‏شود. بدون شناخت آن جهت‏گیرى کلی، نه تنها سیره امام(علیه‌السلام) روشن نمی‏گردد بلکه حوادث جزئى نیز بى‏معنا یا داراى معناى نادرست مى‏شود.

3. پس از صلح امام حسن مجتبى(علیه‌السلام) ـ که در سال چهلم هجرى اتفاق افتاد ـ برنامه همه امامان (علیهم‌السلام) فقط این نبود که احکام الهى را بیان کنند بلکه همگى در صدد بودند که مقدمات تشکیل حکومت اسلامى به شیوه تشیع علوى را فراهم کنند. این مطلب به روشنى در زندگى و سخنان امام مجتبى(علیه‌السلام) دیده می‏شود. امام حسن(علیه‌السلام) پس از صلح با معاویه در پاسخ به معترضان می‏فرمود: «و ان ادرى لعله فتنة لکم و متاع الى حین‏» (انبیاء/111) این به روشنى می‏رساند که حضرت در انتظار آینده‏اى است و آن آینده، براندازى حکومت غیر اسلامى و ظالمانه و تاسیس حکومت اسلامى و عادلانه است؛ به این جهت‏به این افراد معترض مى‏فرماید: شما از فلسفه صلح خبر ندارید. چه می‏دانید شاید مصلحتى در کار باشد. در آغاز صلح، دو نفر از سران شیعه (سلیمان بن صرد و مسیب بن نجیه) به همراه عده‏اى از مسلمین به حضور امام مجتبى(علیه‌السلام) رفتند و گفتند: ما نیروى زیادى از خراسان و عراق و... داریم و حاضریم معاویه را تا شام تعقیب کنیم. حضرت آنان را در خلوت به حضور پذیرفت و با آنها گفتگو کرد. پس از آنکه بیرون آمدند، آرام شده بودند و نیروهایشان را رهاکردند و پاسخ روشنى نیز به همراهانشان ندادند. بنابر تحلیل دکتر طه حسین، در این دیدار؛ زیربناى تشکیلات عظیم شیعى به وجود آمد. هرچند زمینه مساعد نبود و مردم رشد چندانى نداشتند و تبلیغات دشمن بسیار بود اما امام مجتبى(علیه‌السلام) با تمام این اوصاف، در مدت ده سال به تعلیم و تربیت و پرورش نیروهاى انسانى همت گمارد و آن شیعیان با شهادت خود و با سخنان مخالفت‏آمیز خود، دستگاه معاویه را تضعیف کردند.
4. پس از آن، نوبت‏به امام حسین(علیه‌السلام) رسید. آن بزرگوار هم روش امام مجتبى(علیه‌السلام) را تا ده سال ادامه داد تا آنکه معاویه مرد و شرایط تغییر کرد و واقعه عاشورا روى داد. نهضت‏حسینى(علیه‌السلام) قیامى بسیار مفید و سازنده آینده اسلام بود و هیچ راه درستى بجز آنکه امام حسین(علیه‌السلام) در آن اوضاع انجام داد، وجود نداشت. اما اگر آن شرایط پیش نیامده بود و امام حسین(علیه‌السلام) در آن واقعه شهید نمى‏شد، احتمال زیادى وجود داشت که حکومت اسلامى ـ شیعى تشکیل شود. به این معنى در روایتى اشاره شده است: ابوحمزه ثمالى ـ بنابر نقل کلینى در اصول کافى ـ مى‏گوید:
«سمعت اباجعفر (علیه‌السلام) یقول: یا ثابت ان الله تبارک وتعالى قد کان وقت هذا الأمر فی السبعین فلما ان قتل الحسین صلوات الله علیه اشتد غضب الله تعالى على أهل الارض فأخره إلى أربعین ومأة فحدثناکم فأضعتم الحدیث وکشفتم حجاب السرّ (قناع السرّ) ولم یجعل الله له به بعد ذلک وقتاً عندنا «ویمحوالله ما یشاء ویثبت وعنده أم الکتاب.» بعد ابوحمزه ثمالى می‏گوید: حدثت بذلک أبا عبدالله (علیه السلام) فقال: کان کذلک.
در اغلب روایاتى که تعبیر «هذا الأمر» آمده، مقصود حکومت و ولایت اهل‏بیت(علیهم‌السلام) است و در برخى موارد به معنى قیام است نه حکومت. در این روایت، منظور از «هذا الامر» ، تشکیل حکومت اسلامى امامان اطهار(علیهم‌السلام) است. خداى متعال براى حکومت اهل بیت(علیهم‌السلام) سال هفتاد هجرى را معین کرده بود اما وقتى امام حسین(علیه‌السلام) به شهادت رسید، خشم خدا بر اهل زمین شدید شد و آن تاریخ تا سال صد و چهل (هشت سال قبل از شهادت امام صادق علیه السلام) به تأخیر افتاد، و چون بنى عباس به خاطر دنیا و هواى نفس از هر شیوه‏اى بهره گرفته و زمینه لازم را از بین بردند، آن وقت موعود به تأخیر افتاد و دیگر وقتى تعیین نشد. این روایت را ابوحمزه ثمالى از امام باقر(علیه‌السلام) نقل کرده و امام صادق(علیه‌السلام) نیز آن را تایید کرده است.
5. بنابر آنچه گذشت، هدف کلى و استراتژى امامان معصوم(علیهم‌السلام) تشکیل حکومت اسلامى به شیوه خاص اهل‏بیت(علیهم‌السلام) بود. بعد از شهادت سیدالشهداء(علیه‌السلام) امام زین‏العابدین(علیه‌السلام) نیز همین هدف و خط مشى کلى را ادامه دادند. تمام عملکرد امام سجاد در دوره امامتش (از عاشوراى سال 61 هجرى تا شهادت در سال 94 هجرى) باید بر اساس این خط کلى و اساسى تبیین و تحلیل و تفسیر شود. امام سجاد(علیه‌السلام) براى این هدف مقدس، یعنى تشکیل حکومت‏خدا بر روى زمین و عینیت‏بخشیدن به اسلام، بیش از سى سال، انواع تاکتیک‏ها و موضع‏گیریهاى گوناگون را به کار برد و با سیاست و درایت و شجاعت و دقت و لطافت، آگاهانه براى تامین آن هدف کلى کوشید.

6. زندگى امام سجاد(علیه‌السلام) بعد از عاشورا را مى‏توان به دو بخش تقسیم کرد:
اول) دوره حماسه ساز اسارت؛
دوم) دوره بعد از اسارت.

امام زین‏العابدین(علیه‌السلام) در دوره اول که دوره‏اى پرهیجان و عبرت‏انگیز بود، همانند قهرمانى بزرگ با گفتار و رفتارش حماسه آفرید و همچون یک انقلابى پرخروش، به دشمنان مقتدر خود، در برابر همه، پاسخ‏هاى دندان شکن و پرخاشگرانه داد. در کوفه در مقابل عبیدالله بن زیاد ـ آن وحشى خونخوارى که از شمشیرش خون می‏ریخت و سرمست‏باده غرور بود ـ آنچنان سخن گفت که ابن زیاد دستور داد: او را بکشید! و اگر دفاع جانانه حضرت زینب(علیهاالسلام) نبود و اینکه باید اینها را به عنوان اسیر به شام می‏بردند، به احتمال زیاد مرتکب قتل امام سجاد(علیه‌السلام) نیز می‏شدند.
در بازار کوفه، همصدا و همزمان با عمه‏اش زینب و با خواهرش سکینه سخنرانى کرد و مردم را به هیجان آورد و حقایق را آشکار ساخت. در شام، چه در مجلس یزید و چه در مسجد، در برابر انبوه جمعیت جنایت‏هاى دستگاه حاکم و حقانیت اهل بیت(علیهم‌السلام) براى امامت و خلافت را روشن کرد و به مردم هشدار داد.
دوره دوم (دوره بعد از اسارت) که بسیار طولانى (بیش از سى سال) است، بناى امام سجاد(علیه‌السلام) بر تلاش‏هاى زیربنایى و ملایم و حساب شده و آرام بود. این پرسیدنى است که: چرا امام سجاد(علیه‌السلام) در دوره اول، آنقدر انقلابى و پرخاشگرانه ظاهر شد و در دوره دوم، نرم و آرام و ملایم و با تقیه.
پاسخ آن است که: دوره بسیار کوتاه و سرنوشت‏ساز اول، فصلى استثنایى است که باید زمینه تلاش‏هاى آینده را براى حکومت الهى و اسلامى فراهم کند. در کوفه و شام امام سجاد(علیه‌السلام) باید آنچنان تند و برنده و تیز و صریح، مسائل را بیان کند که پیام اصلى «عاشورا» هرگز فراموش نشود و مردم بدانند که چرا امام حسین(علیه‌السلام) به شهادت رسید. نقش امام سجاد(علیه‌السلام) در این سفرها، نقش حضرت زینب(علیهاالسلام) بود؛ یعنى پیام رسانى انقلاب حسینى علیه السلام.
حضرت زینب علیها السلام، فاطمه صغرى علیها السلام، سکینه علیها السلام، و تک تک اسیران ـ هرکس به قدر توان خویش ـ پیام آور حماسه حسینى (علیه‌السلام) بودند.
دوره بلند و سرنوشت‏ساز دوم، هنگامى آغاز شد که امام سجاد(علیه‌السلام) در مدینه به عنوان شهروندى محترم مشغول زندگى شد و کارش را از خانه پیامبر صلى الله علیه و آله وسلم و حرم او آغاز کرد.
7. بعد از عاشورا، در سراسر جهان اسلام به خصوص در حجاز و عراق، حالت رعب و وحشتى میان شیعیان به وجود آمد زیرا احساس شد که حکومت‏یزید آماده است‏براى تحکیم حکومت‏خودش، حتى فرزند پیامبر صلى الله علیه و آله وسلم را نیز بکشد. این رعب و هراس با وقوع چند حادثه دیگر از جمله واقعه حره کامل شد و اختناق شدیدى به وجود آمد. امام صادق(علیه‌السلام) فرمود: «ارتد الناس بعد الحسین(علیه‌السلام) الا ثلاث ثم إن الناس لحقوا و کثروا»؛ مردم پس از امام حسین(علیه‌السلام) مرتد شدند مگر سه نفر، و در روایتى پنج نفر و در روایتى دیگر هفت نفر ذکر شده است. و سپس بعد از مدتى مردم به تدریج ملحق و زیاد شدند. ابو عمر مهدى از امام سجاد(علیه‌السلام) نقل می‏کند که او فرمود: «ما بمکة والمدینة عشرون رجلاً یحبنا(1)؛ در سراسر مکه و مدینه حتى بیست نفر نیست که دوست‌دار ما اهل بیت(علیهم‌السلام) باشد.» در این اوضاع، طرفداران ائمه اطهار (علیهم السلام) پراکنده، مأیوس و مرعوب بودند و امکان حرکت جمعى از دست رفته بود.
8. تشکیلات پنهانى شیعه:
بعد از شهادت امام حسین(علیه‌السلام) تا قبل از واقعه حره، هرچند مردم مرعوب شدند اما چنان نبود که به کلى نظام تشکیلات پیروان اهل بیت(علیهم‌السلام) به هم بریزد زیرا در تاریخ بعد از عاشورا، حرکاتى ثبت‏شده است که حاکى از وجود تشکیلات شیعه است. البته منظور از تشکیلات پنهانى شیعه، تشکیلات منسجم امروزى نیست‏بلکه مقصود پیوندهاى عمیق اعتقادى است که مردم را به یکدیگر مرتبط می‏کرد و وادار به فداکارى می‏نمود و به کارهاى پنهانى و زیرزمینى برمی‏انگیخت. بنابر نقل ابن اثیر در کتاب «الکامل فى التاریخ‏» در همان روزهایى که خاندان پیامبر (صلى الله علیه وآله وسلّم) در کوفه بودند، در یکى از شبها در محلى که آنها زندانى بودند، سنگى فرود آمد که نوشته‏اى به آن بسته بودند به این مضمون:
«حاکم کوفه شخصى را پیش یزید (در شام) فرستاده که درباره وضعیت و سرنوشت‏شما از او کسب تکلیف کند. اگر تا فردا شب (مثلا) صداى تکبیر شنیدید، بدانید که شما در همین جا کشته خواهید شد و اگر نشنیدید، بدانید که وضع بهتر خواهد شد.»
از این حکایت روشن می‏شود که کسى از شیعه و دوستان اهل بیت(علیهم‌السلام) در دستگاه ابن زیاد حضور و نفوذ داشته و می‏توانسته اطلاعاتى از زندان و سرنوشت زندانیان به دست آورد و اخبار را با صداى تکبیر به اهل‏بیت(علیهم‌السلام) برساند.
نمونه دیگر عبدالله بن عفیف ازدى است که نابینا بود و در همان مراحل اولیه ورود اسرا به کوفه، از خود عکس العمل نشان داد و به شهادت رسید.(2)
بنابر آنچه گذشت، مى‏توان نتیجه‏گیرى کرد که حدیث «ارتد الناس بعد الحسین(علیه‌السلام) إلا ثلاث‏» مربوط به حوادثى است که بعد از شهادت امام حسین(علیه‌السلام) واقع شد و به کلى تشکیلات شیعه را از هم پاشید و رعب و ترس را حاکم گرداند و منظور آن نیست که بلافاصله بعد از شهادت امام حسین(علیه‌السلام) ارتداد حاصل شد بلکه مربوط به حوادثى مثل حادثه عظیم و سهمگین «حرّه‏» است. زیرا شیعه بعد از شهادت امام حسین(علیه‌السلام) به کلى مرعوب و ناامید نشده بودند و در صدد برگرداندن انسجام قبلى خودشان بودند و به تعبیر طبرى «فلم یزل القوم فی جمع آلة الحرب و الاستعداد للقتال...» و مؤلف کتاب «جهاد الشیعه‏» با آنکه شیعى نیست و درباره امام سجاد(علیه‌السلام) نظرات واقع بینانه‏اى ندارد، اما این حقیقت را درک کرده و نوشته است: «گروه شیعیان پس از شهادت حسین(علیه‌السلام) مانند یک تشکیلات منظمى درآمدند که اعتقادات و روابط سیاسی، آنان را به یکدیگر پیوند می‏داد و داراى اجتماعات و رهبرانى بودند و همچنین داراى نیروهاى نظامى بودند که جماعت توابین نخستین مظهر این تشکیلات هستند.»
9. واقعه حرّه در سال 63 هجرى اتفاق افتاد.
جریان به طور خلاصه این بود که در سال 62 هجرى جوان کم تجربه‏اى از بنی‏امیه، والى مدینه شد. او براى آنکه مردم انس و الفتى با یزید پیدا کنند و اختلافات کم شود، عده‏اى از اهل مدینه را، که غالباً از اراتمندان امام سجاد(علیه‌السلام) بودند، به شام فرستاد. آنان رفتند و چند روزى در آنجا مهمان شدند و برگشتند. وقتى به مدینه بازگشتند، به مردم گفتند: یزید چگونه مى‏تواند خلیفه باشد در حالى که اهل شرب خمر، بازى با سگ‏ها و انواع فسق و فجور است! بنابراین ما یزید را از خلافت خلع کردیم.
نتیجه، دقیقاً برعکس نظر والى مدینه شد. و مردم مدینه بر علیه یزید قیام کردند. «عبدالله بن حنظله غسیل الملائکه‏» یکى از شخصیت‏هاى موجّه مدینه بود که در رأس قیام برضد یزید قرار داشت.
یزید یکى از سرداران خون‌خوار بنی‏امیه به نام «مسلم بن عقبه» را براى سرکوبى قیام به مدینه فرستاد. به دستور این فرمانده جنایتکار، چند روز شهر مدینه در محاصره قرار گرفت و بعد لشکریان وارد شهر شدند و مردم را قتل عام کرده و از هیچ جنایتى خوددارى نکردند. آنقدر «مسلم بن عقبه» جنایت کرد که پس از آن، «مسرف بن عقبه» نامیده شد. این واقعه، آنقدر تلخ و فجیع بود که بزرگ‏ترین وسیله براى ارعاب دوستان و پیروان اهل بیت(علیهم‌السلام) گردید به خصوص از آن جهت که عده‏اى کشته و زخمى و عده‏اى گریخته و آواره شدند و جمعى از یاران خوب اهل بیت(علیهم‌السلام) مثل «عبدالله بن حنظله غسیل الملائکه» به شهادت رسیدند.
حادثه دیگر که موجب شکست و تضعیف شدید شیعیان گردید، واقعه شهادت مختار در کوفه و تسلط عبدالملک بن مروان بود. عبدالملک بن مروان که یکى از مدبّرترین خلفاى بنی‏امیه بود، همه جهان اسلام را با ارعاب و اختناق شدید تحت سلطه خود درآورد.
بعد از واقعه حرّه و شکست حرکت توّابین در عراق و شهادت مختار و شهادت «ابراهیم بن مالک اشتر نخعى» و دیگر بزرگان شیعه، مدینه و کوفه ـ دو مرکز اصلى تشیع ـ خاموش شد و پیروان اهل بیت(علیهم‌السلام) در نهایت غربت و تنهایى باقى ماندند.
10. اگر امام سجاد(علیه‌السلام) در آن شرایط قیام مسلحانه می‏کرد و آشکارا با بنی‏امیه به مبارزه می‏پرداخت، یقیناً ریشه شیعه کنده می‏شد و هیچ زمینه‏اى براى رشد مکتب اهل بیت(علیهم‌السلام) و دستگاه امامت و ولایت در دوران بعد باقى نمی‏ماند. به همین دلیل، امام سجاد علنا قیام مختار را تایید نکرد بلکه در بعضى روایات آمده که آن بزرگوار، نسبت‏به مختار بدگویى کرد تا رابطه‏اى بین آنها احساس نشود. البته اگر مختار پیروز می‏شد، حکومت را به دست اهل بیت(علیهم‌السلام) می‏داد، اما در صورت شکست، اگر بین امام سجاد(علیه‌السلام) و او رابطه واضحى وجود مى‏داشت، یقیناً پیامد آن، امام سجاد(علیه‌السلام) و شیعیان مدینه را می‏گرفت و ریشه تشیع قطع می‏شد.
در واقعه حرّه نیز، روش حکیمانه امام سجاد(علیه‌السلام) باعث‏شد که بلا از سر ایشان دفع شود و محور اصلى شیعه باقى بماند. البته روایاتى که در برخى از کتب ـ از جمله بحارالانوار ـ هست و حاکى از اظهار تذلل حضرت سجاد(علیه‌السلام) در نزد مسلم بن عقبه است، قطعا کذب است زیرا اولاً: این روایات به هیچ سند صحیحى متکى نیست؛ ثانیاً: روایات دیگرى وجود دارد که آنها را از جهت مضمون تکذیب می‏کند. در هرحال شکى نیست که امام سجاد(علیه‌السلام) برخورد خصمانه‏اى با مسرف بن عقبه نکردند و گرنه حضرت به قتل مى‏رسید و خسارت، جبران ناپذیر بود.
11. امام سجاد(علیه‌السلام) کنیزى داشت که او را آزاد کرد و بعد با او ازدواج نمود. عبدالملک بن مروان نامه‏اى به امام(علیه‌السلام) نوشت و حضرت را شماتت کرد. با این نامه مى‏خواست بفهماند که حتى از داخلى‏ترین کارهاى امام(علیه‌السلام) باخبر است و او را تحت کنترل دارد. امام سجاد(علیه‌السلام) در پاسخ نامه نوشتند که این کار هیچ اشکالى ندارد و رسول‏الله (صلى الله علیه وآله وسلم) نیز چنین عملى انجام داده‏اند و «فلا لؤم على امرى‏ء مسلم إنما اللؤم لؤم الجاهلیة‏» یعنى هیچ پستى و خوارى براى مردم مسلمان نیست و پستى، همان خوارى و ذلت جاهلیت است. اشاره امام(علیه‌السلام) به جاهلیت و شرک پدران عبدالملک بود و اینکه رویه جاهلى در خود او وجود دارد.
وقتى نامه امام(علیه‌السلام) خوانده شد، پسر عبدالملک رو به پدرش کرد و گفت: اى امیرالمؤمنین! ببین على ‏بن الحسین چه تفاخرى بر تو کرده است. یعنى در این نامه فهمانده که پدران من همه مؤمن، و پدران تو همه کافر و مشرک بودند. عبدالملک پاسخ داد: چیزى نگو! این زبان بنى‏هاشم است که صخره‏ها را مى‏شکافد.
12. بدون شک، هدف نهایى امام سجاد(علیه‌السلام) ایجاد حکومت اسلامى بود. براى ایجاد حکومت اسلامى چند امر باید تأمین می‏شد:
 1. باید اندیشه درست اسلامى که امامان اطهار(علیهم‌السلام) حاملان واقعى آن هستند و مبنا و زیربناى حکومت اسلامى است، تدوین، تدریس و منتشر شود.
 2. آشناکردن مردم نسبت‏به حقانیت اهل بیت(علیهم‌السلام) و مصادیق راستین اولى الامر و خلفاءالله که حکومت اسلامى باید به وسیله آنان اقامه شود.
 3. باید تشکیلات منسجم و شایسته‏اى از شیعیان تشکیل شود تا زمینه تشکیل حکومت اسلامى فراهم شود.
همه موضع گیریها، روایات، موعظه‏ها، نامه‏ها و خلاصه تمامى عملکرد امام سجاد(علیه‌السلام) در طول زندگى براى تحقق این سه امر بود و این سه، براى آن بود که «حکومت اسلامی‏» ایجاد شود. البته امام سجاد(علیه‌السلام) در فکر آن نبودند که در زمان خودشان حکومت اسلامى ایجاد کنند زیرا امکان نداشت‏بلکه براى آینده تلاش می‏کرد.
براى هرکدام از این سه امر، مشکلات فراوانى وجود داشت:
1. اندیشه اصیل اسلامى تحریف شده و اندیشه جاهلى حاکم و غالب شده بود.
2. تبلیغات اموى بر ضد اهل بیت(علیهم‌السلام) چنان گسترش یافته بود که مردم حتى در نمازها، به سبّ و لعن اهل بیت(علیهم‌السلام) می‏پرداختند!
3. تشکیلات شیعه بر اثر اختناق و ارعاب و فقر و فشار اقتصادى و فرهنگى و سیاسی، متلاشى شده، نیروهاى کادر شیعه به شهادت رسیده بودند.
13. اظهارات و روایات صادر از ائمه(علیهم‌السلام) بهترین منبع و مدرک براى شناخت زندگى آنها است‏به شرط آنکه هدف و مقصد کلى و خط مشى اصلى آنها را بشناسیم. امام سجاد(علیه‌السلام) چون در دوران اختناق زندگى می‏کردند و نمی‏توانستند مفاهیم مورد نظرشان را آشکار و صریح بیان کنند، از دو روش استفاده می‏کردند:
1. روش دعا که در صحیفه سجادیه متجلى است.
2. روش موعظه که در غالب بیانات و روایات امام سجاد(علیه‌السلام) متبلور است. با این دو روش حکیمانه، ایدئولوژى و اندیشه‏هاى درست را به بهترین شکل منتقل می‏کردند.
14. صحیفه سجادیه مجموعه‏اى از ادعیه است درباره همه موضوعاتى که انسان در یک زندگى بیدار و هوشمندانه باید به آن توجه کند. امام(علیه‌السلام) به زبان «دعا» ، انگیزه‏هاى یک زندگى اسلامى را در ذهن مردم بیدار و زنده می‏کند تا «اصلاح جامعه‏» آغاز گردد.


بعد سیاسى زندگى امام سجاد(علیه‌السلام)
برخى از مطالب امام سجاد(علیه‌السلام) در روش موعظه، خطاب به عموم مردم است و برخى دیگر خطاب به شیعه. در آنجا که مخاطب همه مردم هستند اولا غالبا به آیات قرآن استناد می‏شود و ثانیا صریحا دستگاه حکومتى مورد عتاب و انتقاد قرار نمی‏گیرد و صرفا بیان اندیشه و ایدئولوژى اسلامى به صورت پند و نصیحت است. استناد به قرآن کریم از آن نظر ضرورى بود که عموم مردم، معرفت کافى نسبت‏به امام سجاد(علیه‌السلام) نداشتند و استدلال می‏طلبیدند. پرهیز از انتقاد صریح نیز براى رعایت تقیه بود.
حضرت زین‏العابدین(علیه‌السلام) سخن را با لحن موعظه به این صورت آغاز می‏کند که «أیها الناس اتقوا الله واعلموا انکم الیه راجعون؛... تقواى خدا را پیشه کنید و بدانید که به سوى خدا برمی‏گردید. ألا وإن أول ما یسألانک عن ربک الذی کنت تعبده؛ بدان که وقتى نکیر و منکر به سراغ تو می‏آیند اولین چیزى که آن دو می‏پرسند، از خداى توست که او را عبادت می‏کردى. وعن نبیک ألذى أرسل إلیک؛ از پیامبرى که به سوى تو فرستاده شده، می‏پرسند وعن دینک ألذى کنت تدین به؛ و از دینت می‏پرسند که به آن معتقد بودى وعن کتابک ألذى کنت تتلوه؛ و از کتابت که آن را تلاوت مى‏کردى، می‏پرسند.» و آنگاه امام سجاد(علیه‌السلام) می‏رسد به نکته اصلى و محورى: «وعن إمامک ألذى کنت تتولاه؛(3) و از امامى که تو ولایت آن را دارى، مى‏پرسند.»
در زبان و بیان ائمه(علیهم‌السلام) مساله امامت‏یعنى مسأله حکومت و فرقى بین مساله امامت و مساله ولایت نیست. امامى که در اینجا ذکر می‏شود، یعنى جانشین پیامبر که هم متکفل ارشاد و هدایت دینى توست و هم متکفل هدایت و ارشاد امور زندگى در دنیا؛ امام یعنى رهبر جامعه. پس اطاعت از امام که واجب است، هم در امور دنیوى و هم در امور دینى واجب است.
امام سجاد(علیه‌السلام) وقتى می‏فرماید: «از امامت از تو می‏پرسند» ، یعنى به تو می‏گویند که آیا امام درستى انتخاب کردی؟ و آن کسى که بر تو حکومت می‏کند و رهبر جامعه است، آیا به راستى انتخاب کردی؟ آیا خدا به امامتش راضى است؟
با این روش آرام و موعظه‏آمیز، مردم را بیدار و حساس می‏کند درباره مساله امامت، در حالى که بنی‏امیه اساسا میل نداشت که بحثى درباره امامت و حکومت شود.
دو نکته در موعظه‏هاى عمومى امام سجاد(علیه‌السلام) باید مورد توجه قرار گیرد:
یک: این بحثها صرف آموزش نیست‏بلکه بیشتر از آنکه تعلیم باشد، تذکر و یادآورى است زیرا در آن زمان انحراف و تحریف در اصول دین واقع نشده بود ولى مردم فراموش کرده بودند. زندگى مادی، توحید و نبوت و معاد را از یادشان برده بود.
دو: امام سجاد(علیه‌السلام) بر مساله امامت تاکید خاص دارد. بر اساس همان خط مشى کلى و هدف نهایى که قبلا ذکر شد (تشکیل حکومت اسلامى به روش اهل بیت علیهم السلام) امام سجاد(علیه‌السلام) در موعظه‏هاى عمومى خود نیز مساله ولایت و امامت و حکومت را یادآورى می‏کرد البته به صورتى که حساسیت دشمن برانگیخته نشود و در عین حال، مردم متنبه شوند.
«موعظه‏هاى اختصاصى‏» امام سجاد(علیه‌السلام) آن مواعظى است که خطاب به شیعه صورت گرفته است و کاملا مشخص است که مخاطبان، از مخالفان دستگاه حاکم هستند. این موعظه‏هاى اختصاصى براى کادر سازى است تا در صورت ایجاد حکومت اسلامی، مسئولیت‏هاى مهم را برعهده بگیرند.
یک نمونه از این موعظه‏هاى اختصاصى در «تحف العقول‏» ذکر شده است؛ این موعظه چنین آغاز می‏شود: کفانا الله وایاکم کید الظالمین وبغی الحاسدین وبطش الظالمین أیها المؤمنون... خود این خطاب نشان می‏دهد که امام و مخاطبان، در این جهت با هم شریکند که مورد خطر و تهدید دستگاه حاکم هستند. «لایفتننکم الطواغیت واتباعهم من أهل الرغبة فی الدنیا المائلون إلیها المفتونون بها المقبلون علیها... وإن الأمور الواردة علیکم فی کل یوم ولیلة من مظلمات الفتن وحوادث البدع وسنن الجور وبوائق الزمان وهیبة السلطان ووسوسة الشیطان لتشبط القلوب عن نیتها؛(4) طاغوت‏ها و پیروان دنیاپرست آنها، شما را فریب ندهند. این حوادثى که در زندگى شب و روز براى شما ـ در دوران خفقان و مبارزه ـ پیش می‏آید، دلها را از نیت و جهتى که دارند باز می‏دارد و از آن انگیزه و نشاط لازم براى مبارزه می‏کاهد.»
«وتذهبها عن موجود الهدى ومعرفة أهل الحق وإیاکم وصحبة العاصین ومعونة الظالمین»؛ و هدایت موجود را از یاد می‏برد و شناخت اهل حق را به فراموشى می‏سپارد. سپس امام سجاد(علیه‌السلام) موعظه می‏کند و هشدار می‏دهد که از همنشینى با گنه‏کاران بپرهیزید و ظالمان را یارى مکنید.
روشن است که امام(علیه‌السلام) عده‏اى از مؤمنین و هواداران را جمع کرده و دارد با روش موعظه، آنها را دلگرم و امیدوار می‏کند و از نزدیک شدن به دستگاه ستمگر زمان (عبدالملک بن مروان) منع و نهى می‏کند و آنها را شاداب و با طراوت و سرزنده نگه می‏دارد براى روزى که وجودشان بتواند در راه حکومت اسلامى مؤثر واقع شود.
15. امام سجاد(علیه‌السلام) با یادآورى تجربه‏هاى گذشته پیروان اهل بیت(علیهم‌السلام) (در قیام عاشورا، واقعه حرّه، شهادت حجر بن عدى و رشید حجرى و...). می‏خواست‏شیعه را در مبارزه ثابت‌قدم‏تر گرداند: «فقد لعمری استدبرتم من الأمور الماضیة فی الأیام الخالیة من الفتن المتراکمة والانهماک فیها ما تستدلون به على تجنب الغواة و...» ؛ به جان خودم قسم! شما از جریان‏هاى گذشته در دوران‏هاى پیشین که پشت‏سر گذاشته‏اید، از فتنه‏هاى انباشته و متراکم و غرق شدن در این فتنه‏ها تجربه‏هایى را می‏توانید از آن آزمایش‏ها استفاده کنید و بر اجتناب از گمراهان و اهل بدعت‏ها و مفسدین در زمین راه یابید.
امام سجاد(علیه‌السلام) در اینجا به صراحت، مسأله امامت و ولایت را مطرح مى‏کند:
«فقدّموا أمرالله وطاعته وطاعة من أوجب الله طاعته ولا تقدّموا الأمور الواردة علیکم من طاعة الطواغیت وفتنة زهرة الدنیا بین یدی امرالله وطاعته وطاعة أولى الأمر منکم‏؛ فرمان خدا و اطاعت او را مقدم بدارید و همچنین اطاعت کسى را که خدا، اطاعت او را واجب کرده است. اطاعت طاغوت‏ها ـ عبدالملک بن مروان‏ها ـ را بر اطاعت خدا و اطاعت رسول خدا و اطاعت اولوا الامر واقعى مقدّم نکنید.»
امام زین العابدین(علیه‌السلام) با این بیان، در حقیقت براى نظام حکومتى مورد نظر خود که حکومت علوى و الهى و اسلامى بود، تبلیغ و فرهنگ سازى می‏کرد.
16. رساله حقوق امام سجاد (علیه السلام)، نامه بسیار مفصلى است به اندازه یک کتاب که به یکى از دوستانشان نوشته‏اند و در آن حقوق افراد و اشخاص بر یکدیگر بیان شده است. در این رساله، علاوه بر حقوق الهى و اعضاء و جوارح و همسایه و خانواده، حقوق متقابل مردم و حاکم اسلامى نیز بدون ایجاد تنش و به صورت آرام و بدون ذکر مبارزه براى ایجاد حکومت اسلامى در آینده، بیان شده است.
در واقع این رساله براى آن تألیف شده است که اگر در آینده حکومت اسلامى مورد نظر امام سجاد(علیه‌السلام) تشکیل گردید، مناسبات و روابط و حقوق متقابل مردم و حاکم اسلامی، قبلا در ذهن مسلمانان شکل گرفته و معلوم شده باشد.
17. عبدالملک بن مروان آنقدر تلاوت قرآن می‏کرد که یکى از قاریان قرآن شناخته شده بود اما وقتى به او خبر دادند که به خلافت و حکومت رسیده، قرآن را بوسید و کنار گذاشت و گفت: «هذا فراق بینی وبینک‏»! یعنى «دیدار به قیامت!» حقیقت هم همین بود، او دیگر به قرآن مراجعه نمى‏کرد و البته حفظ ظاهر را مى‏کرد و هرگز آشکارا با اندیشه‏هاى اسلامى مخالفت نمى‏کرد.
عبدالملک بن مروان براى حفظ ظاهر و توجیه ستمگرى‏ها و جنایت‏هایش نیاز به عالمان دربارى داشت. یکى از این عالمان درباری، محمدبن شهاب زهرى است.
محمدبن شهاب زهرى در دستگاه حکومت قرب و منزلت بسیارى داشت به‌طورى که نوشته‏اند: یک بار محمدبن شهاب وارد مسجدالحرام شد، هیأت حاکمه آنقدر براى او تشریفات چیده بودند که عالمان و محدّثان حاضر در مسجد همگى دچار شگفتى شدند. معمر مى‏گوید: ما خیال مى‏کردیم که از زهرى حدیث بسیارى نقل کرده‏ایم تا اینکه ولید (فرزند عبدالملک بن مروان) کشته شد پس دفترهاى زیادى را دیدیم که بر چارپایان حمل و از خزانه ولید خارج مى‏شد و می‏گفتند که اینها دانش زهرى است. یعنى زهرى آنقدر کتاب و دفتر بنا به خواسته دستگاه دولت اموى، از حدیث پر کرده که براى حمل آن نیاز به چارپایان است. یکى از احادیث مجعول زهرى این است:
«إن الزهری نسب إلى رسول الله (ص) انه قال: لاتشدّوا الرحال إلا إلى ثلاثة مساجد: المسجد الحرام ومسجد المدینة والمسجد الأقصى وان الصخرة التى وضع رسول الله قدمه علیه تقوم مقام الکعبة»(5)
این حدیث مربوط به آن زمانى است که عبدالله بن زبیر، مسلط بر مکه بود و هروقت مردم می‏خواستند به حج بروند، مجبور بودند در مکه چند روزى بمانند و این فرصت بسیار خوب براى عبدالله بن زبیر بود که علیه دشمنانش ـ از جمله عبدالملک بن مروان ـ تبلیغات کند. و چون عبدالملک مى‏خواست مردم تحت تاثیر این تبلیغات قرار نگیرند و به مکه نروند، بهترین راه را آن دید که حدیثى جعل شود که بر اساس آن، شرف و منزلت مسجدالاقصى به اندازه مکه و مدینه دانسته شود و حتى آن سنگى که در مسجدالاقصى است، به قدر کعبه شرف داشته باشد! در حالى که مى‏دانیم در فرهنگ اسلامى، هیچ نقطه‏اى از دنیا به اندازه «کعبه‏» شرافت ندارد و هیچ سنگى به منزلت و عظمت «حجرالاسود» نیست.
پس از آنکه محمد بن شهاب زهرى وابسته به دستگاه خلافت شد، حتى برضد امام سجاد(علیه‌السلام) و اهل بیت(علیهم‌السلام) هم حدیث جعل مى‏کرد. از جمله در کتاب «اجوبة مسائل جار الله‏»، اثر آیت الله سید عبدالحسین شرف‏الدین، دو حدیث مجعول از زهرى نقل و نقد شده که در یکى از آن دو، ادعا شده که نعوذ بالله، امیرالمؤمنین على(علیه‌السلام) جبرى بود! و در دیگرى حمزه سیدالشهداء شراب‌خوار معرفى شده است! روشن است که زهرى با این احادیث دروغین در صدد بود خاندان عصمت را تضعیف کرده و مسلمانى معمولى و بلکه پایین‏تر بشمارد. و به اصطلاح باید گفت این گونه احادیث مجعول براى ترور شخصیت فکرى، فرهنگى و معنوى اهل‏بیت(علیهم‌السلام) بود.
امام سجاد(علیه‌السلام) نامه‏اى کوبنده و آتشین دارد که در «تحف العقول‏» ذکر شده و در آن محمدبن شهاب زهرى و بدعت‌هایش مورد انتقاد شدید قرار گرفته است.
امام(علیه‌السلام) از جمله می‏فرماید: «... أحببت من حارب الله؛ کسى را به دوستى برگزیدى که محارب با خداست. إنک أخذت ما لیس لک ممن أعطاک؛ چیزهایى را که به تو دادند و متعلق به تو نبود، از آنان گرفتى.»
«اخف ما احتملت ان انست وحشة الظالم وسهلت له طریق الغی بدنوک منه حین دنوت واجابتک له حین دعیت... جعلوک قطباً أداروا بک رحى مظالمهم وجسراً یعبرون علیه إلى بلایاهم وسلماً إلى ضلالتهم داعیاً إلى غیهم سالکاً سبیلهم یدخلون بک الشک على العلماء ویقتادون بک قلوب الجهال إلیهم...؛ بدان کمترین چیزى که برعهده گرفتى این است که وحشت‏ستمگران را تبدیل به راحتى و انس کردى و راه گمراهى را براى آنها هموار ساختى... آیا چنین نبود که وقتى آنها ترا به خودشان نزدیک کردند، از تو محور و قطبى به وجود آوردند که آسیاى مظلمه‏هاى آنان بر آن قطب مى‏گردد و پلى را ایجاد کردند که از روى آن به سوى کارهاى خلافشان عبور می‏کنند. آنها به واسطه تو در علما شک ایجاد می‏کردند و دلهاى جاهلان را به سوى خودشان جذب نمودند.»
سپس امام سجاد(علیه‌السلام) مى‏فرماید: «نزدیک‏ترین وزراى آنها و نیرومندترین یارانشان به قدرى که تو «فساد» آنها را در چشم مردم «اصلاحات‏» جلوه دادى، نتوانستند به آنها کمک کنند!»


نکته پایانى:
على‌رغم آنکه امام سجاد(علیه‌السلام) در دوران امامت پربرکت خود ـ که 34 سال طول کشید ـ تعرّض آشکارى به دستگاه خلافت نداشت ولى فعالیت‏هاى فرهنگى آن بزرگوار و تعلیم و تربیت عناصر مؤمن و مخلص، بنى‏امیه را نسبت به آن حضرت بدبین کرد به‌طورى که به آن امام(علیه‌السلام) تعرّض هم کردند و دست کم یک بار آن حضرت را با غل و زنجیر از مدینه به شام بردند.
این غل و زنجیرى که نسبت به امام سجاد(علیه‌السلام) معروف است، به‌طور یقین معلوم نیست که در واقعه کربلا باشد اما در دوران امامت و از مدینه به شام، یقینى است. امام سجاد(علیه‌السلام) در موارد متعدّد دیگرى مورد شکنجه و آزار مخالفان قرار گرفت و سرانجام در سال 96 هجرى در زمان خلافت ولید بن عبدالملک، به وسیله عمّال خلافت، مسموم شد و به سعادت «شهادت‏» رسید.
سلام الله علیه یوم ولد ویوم عاش ویوم استشهد و یوم یبعث حیاً.


ــــــــــــ
پى‏نوشت‏ها:
1. بحارالانوار، ج 46، ص 143 و شرح نهج‏البلاغه، ابن ابی‏الحدید، ج 4، ص 104.
2. ابن زیاد وارد مسجد شد، سپس بر بالاى منبر رفت و گفت: سپاس خداوندى را که حق و اهل حق را آشکار ساخت و امیرمؤمنان یزید و پیروانش را یارى کرد، و دروغگو پسر دروغگو و پیروانش را کشت.
عبدالله بن عفیف ازدى ـ که از شیعیان امیرمؤمنان على(علیه‌السلام) بود ـ برخاست و به او گفت: اى دشمن خدا! دروغگو، تو و پدرت هستى و آن کس که تو را فرمانروا کرده و پدرش. اى پسر مرجانه! فرزندان پیامبران را می‏کشى و بالاى منبر به جاى راستگویان می‏نشینی؟! ابن زیاد گفت: او را پیش من آورید، پاسبانان او را گرفتند. عبدالله بن عفیف، قبیله ازد را به یارى طلبید؛ هفت صد نفر از ایشان گرد آمدند و او را از دست پاسبانان گرفتند. ابن زیاد وقتى شب فرا رسید، مامورى فرستاد، وى عبدالله بن عفیف را از خانه‏اش بیرون کشید و گردنش را زد و در جایى به نام «سبخه‏» او را به دار آویخت. (ر. ک: الارشاد، شیخ المفید، ترجمه سید هاشم رسولى محلاتی، علمیه اسلامیه، تهران، ج 2، ص121 و122)
3. این روایت در تحف العقول ذکر شده است. (ترجمه آیت‏الله احمد جنتی، ص 284)
4. همان، ص 288 ـ 290.
5. تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 8.

 

منبع: فصلنامه فرهنگ کوثر، ش57